Rok systemu kaucyjnego. Polaryzacja konsumentów, nowe obowiązki pracowników i rosnące koszty po stronie detalistów

Na początku października polski system kaucyjny będzie obchodził pierwsze „urodziny”. Niemal 9 na 10 Polaków przynajmniej raz zwróciło już opakowanie zwrotne[1], ale prawie połowa konsumentów dostrzega problem w konieczności przechowywania butelek w domu[2]. System kaucyjny to jednak nie tylko perspektywa klientów, ale także detalistów, pracowników sklepów, regulatorów czy władz samorządowych organizujących zbiórkę odpadów. Jakie wnioski można wyciągnąć po pierwszym roku funkcjonowania systemu?

Skala i założenia systemu kaucyjnego

System kaucyjny wystartował w październiku 2025 roku, a jego implementacja wynikała z ambitnych celów związanych z recyklingiem opakowań stawianych przez unijną dyrektywę SUP. Państwa członkowskie UE do 2029 roku powinny poddawać selektywnej zbiórce aż 90 procent wprowadzanych do obiegu plastikowych butelek[3]. Od października zeszłego roku kaucją objęte są plastikowe butelki PET o pojemności do trzech litrów, metalowe puszki o pojemności do jednego litra oraz wielorazowe butelki szklane o pojemności do 1,5 litra[4]. Prawdziwym testem dla funkcjonowania systemu były letnie miesiące, w których zwyczajowo częściej sięgamy po butelkowane wody i napoje. Ministerstwo Klimatu i Środowiska podało informację, że do końca czerwca zwrócono 2,3 miliarda opakowań kaucyjnych, a w samym lipcu aż 900 milionów[5].

Temat budzi duże emocje, a wśród konsumentów spotkamy niemal tyle samo jego zwolenników, co przeciwników – 49 proc. respondentów chce jego utrzymania, a 44.6 proc. opowiada się za jego likwidacją[6]. Stosunek Polaków do systemu istotnie zmienił się przez te dwanaście miesięcy – przed startem popierało go niemal 70 proc., a po kilku tygodniach udział entuzjastów spadł do 60 procent[7].

Niemal trzech na pięciu konsumentów regularnie zwraca opakowania kaucyjne, a ok. 30 proc. z nich robi to sporadycznie. Z możliwości odzyskania depozytu nie skorzystało dotąd 12 proc. badanych[8]. 

Jakie problemy z funkcjonowaniem systemu kaucyjnego najczęściej zgłaszają Polacy? 

Dla niemal co drugiego respondenta problemem jest przechowywanie butelek w domu, ok. 45 proc. uczestników badania narzeka na niewielką liczbę punktów przyjmujących opakowania, a prawie 40 proc. wskazuje na brak możliwości zgniatania butelek oraz zawodność butelkomatów[9].

- Ostatnie miesiące są dowodem na umiejętności konsumentów w zakresie adaptowania się do nowych warunków – zauważa Witold Miśniakiewicz, prezes dostarczającej rozwiązania IT dla handlu spółki INEOGroup. – Zwrot opakowań kaucyjnych stał się integralnym elementem ścieżki zakupowej klienta, a aż 90 proc. konsumentów najchętniej korzysta z automatów i punktów zbiórki zlokalizowanych w sklepach i supermarketach[10]. Konieczność przechowywania opakowań w ich „oryginalnym kształcie” zmienia logistykę codziennych zakupów i wpływa na nasze decyzje przy kasie. Polacy coraz częściej stawiają na rozwiązania wielorazowe i ograniczają zakupy produktów w opakowaniach kaucyjnych, co widać już w wolumenie sprzedaży napojów – spadki odnotowano we wszystkich głównych kategoriach – dodaje. 

Jak detaliści adaptują się do systemu kaucyjnego? 

Spadki sprzedaży to nie jedyny problem detalistów. Wielu właścicieli sklepów, szczególnie tych mniejszych, doświadcza trudności ze zorganizowaniem przestrzeni magazynowej na opakowania kaucyjne. Zakup automatów wiąże się z wydatkiem rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych za sztukę, a stawki oferowane za prowadzenie zbiórki oscylują wokół 10 groszy za opakowanie[11], co zdaniem detalistów nie pokrywa kosztów. Do tego dochodzi konieczność zamrożenia środków i zatory płatnicze wpływające negatywnie na bieżącą płynność sklepów. Konstrukcja umów z operatorami zakłada długie terminy rozliczeń, a kaucję trzeba zwrócić klientom w chwili, gdy oddają butelkę lub puszkę.  Organizacja Pracodawców Rada Przedsiębiorców zwraca także uwagę na zagrożenie sanitarne związane z przyjmowaniem opakowań – w praktyce łączy się pod jednym dachem sprzedaż żywności i zbiórkę odpadów[12]. Sieci jednak nie mogą sobie pozwolić na rezygnację z uczestnictwa w systemie – badania przeprowadzone w krajach UE wskazują, że sklep, który nie prowadzi zbiórki opakowań, może stracić nawet 15 proc. klientów[13].

- Niektóre sieci non food, jak Leroy Merlin czy Rossmann, zrezygnowały ze sprzedaży napojów w opakowaniach kaucyjnych – zauważa Witold Miśniakiewicz, prezes INEOGroup. – Możemy przypuszczać, że w ich przypadku przychody ze sprzedaży tej kategorii produktów nie równoważyły kosztów organizacji zbiórki opakowań. W tej sytuacji jednak nie straciła tylko sieć, ale także jej klienci, którzy nie mają możliwości ugaszenia pragnienia podczas dłuższych zakupów czy w gorące dni – dodaje.

Poza systemem. Furtka dla producentó 

Producenci napojów mogą podjąć decyzję o samodzielnym uiszczeniu opłaty za wprowadzenie opakowania do obiegu. Obecnie wynosi ona ok. 10 groszy za butelkę, a na zakup napojów w opakowaniach bez symbolu systemu kaucyjnego decydują się także organizacje publiczne. Opłaty te mają rosnąć w kolejnych latach, aby zwiększyć poziom selektywnej zbiórki opakowań PET.

Innym sposobem na pozostawanie poza systemem kaucyjnym jest sprzedaż napojów w wielomateriałowych opakowaniach typu Tetra Pak. Popularne „kartoniki” nie są przyjmowane w punktach zbiórki, mimo że podlegają recyklingowi, a stopień powtórnego przetworzenia wchodzących w ich skład surowców w Europie przekracza już 50 procent[14].

Świadczymy darmowe usługi. Perspektywa pracowników handlu

Wprowadzenie systemu kaucyjnego przyniosło nowe obowiązki pracownikom sklepów. Personel jest odpowiedzialny za opróżnianie worków automatów, mycie maszyn czy zgłaszanie ich awarii. Do pracy fizycznej dochodzi asystowanie klientom w obsłudze butelkomatów. Zdarza się, że niedziałający lub przepełniony automat stanowi pretekst do nieprzyjemnych, stresujących sytuacji na linii konsument-pracownik. Mimo nałożenia na obsługę sklepów dodatkowych obowiązków, świadczenie pracy na rzecz jednego z operatorów systemu kaucyjnego nie wiąże się z dodatkowym wynagrodzeniem.

- Na rynku dostępne są rozwiązania, które pozwalają odciążyć pracowników handlu – mówi Witold Miśniakiewicz, prezes INEOGroup. – Przyrost nowych obowiązków związanych z obsługą automatów kaucyjnych można zrównoważyć uproszczeniem pracy na innych odcinkach. Wprowadzenie kas hybrydowych, cyfrowych etykiet cenowych czy inteligentnych półek sklepowych usprawnia pracę i odciąża personel. Warto wsłuchać się w głos załogi, bo sytuacja kadrowa w handlu jest bardzo trudna – według danych GUS w I kwartale 2026 mieliśmy ponad 12 tysięcy wakatów[15], a dodatkowe obowiązki nie zwiększają atrakcyjności zawodu – dodaje.

Zmiany w systemie kaucyjnym. Co przyniesie przyszłość?

Ministerstwo Klimatu i Środowiska prowadzi obecnie prace nad nowelizacją ustawy o systemie kaucyjnym. W myśl nowych przepisów do systemu włączone zostaną także jednorazowe butelki szklane oraz kartony po napojach[16], rozważane jest także wydłużenie terminu ważności bonów kaucyjnych. Tym ostatnim zadaniem zajmuje się nie tylko Ministerstwo Klimatu, ale także sieci handlowe, które chcą przyciągnąć konsumentów do sklepów korzystniejszymi zasadami funkcjonowania voucherów.

Coraz częściej dyskutowanym skutkiem wprowadzenia systemu kaucyjnego są podwyżki opłat za wywóz śmieci. Opakowania kaucyjne stanowią lukę w dotychczasowymi sposobie gospodarowania odpadami, co zwiększa koszty prowadzenia zbiórki. Eksperci szacują utratę ponad 6,5 mld złotych przez pierwszą dekadę funkcjonowania nowego systemu[17], co będzie trzeba zrekompensować.

Eksperci przewidują, że koszt wprowadzenia systemu kaucyjnego w pierwszej dekadzie jego funkcjonowania przekroczy 14 miliardów złotych, sam zakup automatów będzie stanowił 25 proc. tej kwoty, a 73 procent wydatków pochłoną prace budowlane związane z dostosowaniem sklepów[18]. Biorąc pod uwagę skalę poniesionych nakładów, raczej nie ma co spodziewać się powrotu do starego sposobu gospodarowania zużytymi opakowaniami. To od inwencji detalistów zależy, w jaki sposób zwrot butelek zostanie zintegrowany z pozostałymi elementami ścieżki klienta. Problemy zgłaszane przez konsumentów uda się pewnie z czasem rozwiązać, pytanie brzmi, jak długo to potrwa i z jak wysokimi kosztami będzie się wiązać.