Spadek, którego nie widać: ZAiKS szuka spadkobierców 840 artystów, a tylko 10 proc. Polaków spisuje testament

Strata bliskich wiąże się z trudnymi emocjami. Jednocześnie przynosi wiele wyzwań związanych z organizacją pochówku, formalnościami urzędowymi czy sprawą spadkową. Ta ostatnia często bywa skomplikowana, zwłaszcza gdy osoba, która odeszła, nie pozostawiła po sobie testamentu. Badania pokazują, że dokument ten sporządza zaledwie 10 proc. Polaków[1]. Ci, którzy to robią, skupiają się przede wszystkim na swoim fizycznym dobytku: środkach pieniężnych, nieruchomościach i ruchomościach. Tymczasem wiele osób po swoim odejściu pozostawi również majątek cyfrowy – pieniądze zgromadzone na platformach finansowych, wartościowe kanały na YouTube czy autorskie dzieła. Spadkobiercy nie zawsze o nich wiedzą. Pokazuje to m.in. przypadek Stowarzyszenia Autorów ZAiKS, które poszukuje osób uprawnionych do odbioru tantiem za dorobek 840 zmarłych artystów[2]. Jak nie stracić majątku cyfrowego po naszych bliskich?

Jakie prawa do dzieł cyfrowych dziedziczymy?

Zgodnie z art. 922 Kodeksu cywilnego spadkobiercy dziedziczą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego. W skład spadku wchodzą zatem zarówno aktywa (m.in. nieruchomości, ruchomości oraz środki pieniężne zgromadzone na kontach bankowych, kontach oszczędnościowych i lokatach), jak i pasywa (np. zobowiązania finansowe). Bliska nam osoba może zostawić po sobie również własną twórczość. Poza materialnymi dziełami sztuki (takimi jak obrazy czy rzeźby) kategoria ta obejmuje również szerokie spektrum utworów cyfrowych – fotografii, książek, scenariuszy, filmów czy dzieł muzycznych.

Zasady dziedziczenia dorobku artystycznego są szczegółowo opisane w Ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Jedną z najważniejszych kwestii jest rozróżnienie praw osobistych (np. prawa do autorstwa czy oznaczenia utworu nazwiskiem lub pseudonimem) od majątkowych (dotyczących m.in. wynagrodzenia za korzystanie z utworu). Te pierwsze są niezbywalne i nie podlegają dziedziczeniu. Po śmierci twórcy, z powództwem o ich ochronę może wystąpić małżonek. Jeśli zmarły go nie posiadał, działanie to mogą podjąć kolejno zstępni (dzieci, wnuki), rodzice, rodzeństwo i zstępni rodzeństwa. Majątkowe prawa autorskie mogą być z kolei dziedziczone.

– Przez 70 lat od śmierci twórcy spadkobiercy mogą pobierać wynagrodzenie za pozostawione utwory, decydować o ich wykorzystaniu, a także przenieść prawa do nich na inną osobę. Co istotne, jeśli zmarły był współautorem dzieła, czas ten jest liczony od momentu śmierci ostatniego z pozostałych twórców. Warto sprawdzić, czy nasz bliski podpisał umowę z organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi lub prawami pokrewnymi, takimi jak Stowarzyszenie Autorów ZAiKS czy Związek Artystów Wykonawców STOART. Jeśli tak, jako spadkobiercy mamy prawo do tantiem za komercyjne wykorzystanie dzieła. Aby uzyskać wynagrodzenie, należy dostarczyć organizacji wymagane przez nią dokumenty, w tym te dotyczące nabycia praw spadkowych. Warto zadbać o tę kwestię – w 2025 roku ZAiKS wypłacił twórcom wynagrodzenie autorskie w łącznej wysokości 677 mln zł[3] – mówi Anna Klemensowicz, ekspertka Intrum.

Śmierć nie oznacza końca opłat za subskrypcje

Po odejściu bliska osoba zostawia po sobie cyfrowe zobowiązania. Mowa o automatycznie pobieranych cyklicznych opłatach za usługi internetowe czy programy komputerowe. Zmarły mógł korzystać z pakietów biurowych, dysków w chmurze, domen i hostingów, a także wielu narzędzi informatycznych. Istnieje również szansa, że regularnie płacił za wirtualną rozrywkę. Według badań już niemal połowa (46 proc.) Polaków korzysta z platform streamingowych[4]. Dużą popularnością cieszą się ponadto serwisy do odtwarzania muzyki i podcastów, gry online i usługi gamingowe czy aplikacje do czytania e-booków. Opłaty za korzystanie z wszystkich tych produktów nie są automatycznie wstrzymywane po śmierci użytkownika.

– Dostawcy usług cyfrowych nie otrzymują z urzędu informacji o odejściu swoich klientów. Spadkobiercy muszą zatem sami się z nimi skontaktować, by zatrzymać pobieranie kolejnych płatności. Zasady anulowania konta zmarłej osoby są opisane w regulaminach poszczególnych platform. Zwykle do tego celu wymagany jest wniosek o rozwiązanie umowy i akt zgonu. Źródłem informacji o aktywnych subskrypcjach może być historia rachunków bankowych członka naszej rodziny – dodaje Anna Klemensowicz, ekspertka Intrum.

Co stanie się z kontami w social mediach?

Poza subskrypcjami bliscy zostawiają po sobie również inne aspekty cyfrowego życia, takie jak konta w mediach społecznościowych. Przepisy nie regulują wszystkich kwestii związanych z ich dziedziczeniem, dlatego informacji o kolejnych krokach należy szukać w regulaminach poszczególnych portali. Przykładowo: spadkobierca nie otrzymuje automatycznego dostępu do konta na Facebooku – może wnioskować o jego usunięcie lub pozostawienie ze statusem „In memoriam”. Z kolei Google udostępnia wybrane zasoby związane z kontem na podstawie prośby rodziny zmarłego. Każdy taki przypadek jest rozpatrywany indywidualnie.

Dostęp do aktywności w mediach społecznościowych nie zawsze ma wyłącznie sentymentalny wymiar. Dla naszego bliskiego mogły być one również źródłem dochodu. Badania potwierdzają, że ponad połowa (56 proc.) twórców internetowych zarabia na swojej działalności[5]. Najwyższe dochody osiągają youtuberzy – co trzeci z nich (35 proc.) otrzymuje więcej niż 10 tys. zł miesięcznie[6]. Na kwotę tę składają się m.in. współprace z markami, donacje czy subskrypcje treści przez odbiorców. Część źródeł przychodów jest aktywna również po śmierci twórcy. Przykładem są środki wypłacane za wyświetlenie reklam w ramach programów partnerskich oferowanych m.in. na Facebooku czy w serwisie YouTube.

– Kwestia dziedziczenia pieniędzy wypłacanych twórcom internetowym przez platformy społecznościowe jest skomplikowana. Głównym źródłem informacji o zasadach postępowania są regulaminy poszczególnych firm. Przykładowo: serwis YouTube umożliwia najbliższej rodzinie zmarłego złożenie wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na jego koncie, na przykład w wyniku monetyzacji kanału. Podobną procedurę posiada platforma streamingowa Kick. Niestety, właściciele innych serwisów i aplikacji oferujących programy partnerskie nie zawsze wskazują wprost, jak uzyskać dostęp do zarobków twórcy po jego śmierci. W takiej sytuacji należy skontaktować się z centrum pomocy lub biurem obsługi klienta – tłumaczy Anna Klemensowicz, ekspertka Intrum.

Dalsze prowadzenie konta zmarłego twórcy nie zawsze jest możliwe. Serwisy społecznościowe nie udostępniają loginu i hasła do profilu użytkownika. Często wskazują jednak na potencjalne rozwiązania po jego odejściu. W tym roku szczegółowe zasady funkcjonowania konta po odejściu jego właściciela wprowadziła aplikacja TikTok. Funkcja „legacy account” umożliwia wskazanej przez twórcę osobie na aktualizowanie biografii, akceptowanie nowych zaproszeń czy zarządzanie ustawieniami profilu. Spadkobierca konta nie ma jednak prawa do publikowania nowych treści czy logowania się do konta.

Twórca może jednak zadbać o przekazanie dostępów do konta, np. dodając do niego kolejnych użytkowników w roli współwłaścicieli lub menedżerów. Z opcji tej skorzystał m.in. popularny youtuber Technoblade, u którego zdiagnozowano nowotwór. Pasjonat gier komputerowych chciał zabezpieczyć swoją rodzinę na wypadek swojej śmierci. Po jego odejściu bliscy zyskali możliwość zarządzania pozostawionym majątkiem cyfrowym. Nadal prowadzą kanał, który dziś liczy już ponad 23 mln subskrybentów[7].

Jak uporządkować własny cyfrowy majątek?

Niejasne przepisy prawa nie są jedynym wyzwaniem związanym z cyfrowym majątkiem. Problem stanowi również utrudniony dostęp do pozostawionych zasobów. Spadkobierca może nie mieć świadomości ich istnienia. Często nie zna również hasła dostępu, co wiąże się z ryzykiem, że część majątku (np. środków płatniczych w bankach internetowych, takich jak Revolut) przepadnie.

– Każdy może zabezpieczyć swoich bliskich, przygotowując listę opisującą cały majątek cyfrowy wraz ze wskazówkami, co zrobić z kontami po odejściu. Dobrym pomysłem jest wdrożenie menedżera haseł do serwisów z dostępem awaryjnym, który ułatwi bliskim zalogowanie się do poszczególnych platform. Należy jednak zachować szczególną ostrożność, jeśli chcemy przekazać bliskim hasła i instrukcje dostępu, np. do lokat bankowych, kryptowalut, zasobów chmurowych czy serwisów streamingowych. Wpisanie ich do testamentu stwarza ryzyko, że dostęp do nich otrzymają niepowołane osoby. Dlatego należy je przechowywać w bezpiecznym miejscu, np. w skrytce bankowej lub depozycie notarialnym – wyjaśnia Anna Klemensowicz, ekspertka Intrum.

Zdaniem badaczy z Uniwersytetu Oksfordzkiego rynek usług związanych z cyfrową spuścizną – tzw. digital afterlife industry – będzie dynamicznie się rozwijał[8]. Wpływa na to przede wszystkim rozwój i powszechny dostęp do nowych technologii. Pozostawiony majątek cyfrowy może mieć realną wartość finansową, czego przykładem są dzieła cyfrowe, zarobki z programów partnerskich serwisów społecznościowych czy środki zgromadzone na lokatach bankowych. Warto zadbać o to, co się z nim stanie po naszym odejściu. Uporządkowanie tej kwestii jest szansą na zabezpieczenie bliskich i ograniczenie ich stresu w przyszłości.