Nie tylko zarobki. Jak przewidzieć czy konsument spłaci zaciągnięte zobowiązanie?

Według raportu Intrum European Consumer Payment, 11 proc. polskich konsumentów ma trudności ze spłatą zobowiązań. Za finansowe wyzwania odpowiadają przede wszystkim wysokie koszty życia, na które wskazuje 54 proc. osób[1]. Duże znaczenie mają także nieoczekiwane wydatki (42 proc. odpowiedzi) oraz stagnacja wynagrodzeń (25 proc.)[2]. Jednak, wbrew ogólnemu przekonaniu, trudności w spłacie zobowiązań nie zawsze są powiązane z niską płacą - część osób zarabiających znacznie powyżej średniej krajowej również ma problemy z regulowaniem płatności na czas. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź na to pytanie przynosi Money Management Index.

Money Management Index – co się za nim kryje?

Money Management Index to nowy wskaźnik opracowany przez Intrum, dzięki któremu, można ocenić skuteczność zarządzania finansami przez konsumenta w oparciu o analizę jego postaw i zachowań. Podczas tworzenia indeksu eksperci wykorzystali statystyczny model uczenia głębokiego. Oznacza to trenowanie na dużych zbiorach danych i automatyczne wykrywanie złożonych zależności.

- Wskaźnik uwzględnia między innymi prawdopodobieństwo opóźnień w płatnościach rachunków, spłacanie bieżących zobowiązań przy pomocy kolejnych pożyczek lub kredytów. Brane są również pod uwagę także poziom niezabezpieczonego zadłużenia oraz zdolność do spłaty posiadanych długów. Ważną rolę odgrywają także aspekty subiektywne, takie jak poczucie pewności w przypadku konieczności pokrycia nieprzewidzianych wydatków, zachowania zakupowe i społeczne, a także podejście do oszczędzania. To właśnie połączenie obiektywnych danych z osobistym poczuciem kontroli nad pieniędzmi pozwala na ocenę rzeczywistej odporności finansowej konsumenta. Chroni także przed wyciągnięciem błędnych wniosków wyłącznie na podstawie danych o zarobkach czy wysokości zobowiązań – wyjaśnia Anna Zabrodzka-Averianov, Senior Economist w Intrum.

Zróżnicowane poziomy kondycji finansowej konsumentów

Na podstawie Money Management Index każdemu respondentowi ankiety do raportu European Consumer Payment przypisano wartość wskaźnika od 0 do 100. Analiza wyników umożliwiła wyodrębnienie i charakterystykę trzech głównych grup konsumenckich pod względem skuteczności zarządzania finansami:

• Fragile (ang. wrażliwi) – średnia wartość indeksu: 62,
• Coping (ang. radzący sobie) - średnia wartość indeksu: 84,
• Resilient (ang. odporni) - średnia wartość indeksu: 94.

Grupa Fragile (wrażliwa) określa osoby o wysokim stopniu podatności finansowej, dla których bieżące regulowanie zobowiązań finansowych stanowi spore wyzwanie. W gronie Coping (radzących sobie) znajdują się konsumenci, którzy z codziennymi wydatkami radzą sobie całkiem nieźle, jednak wykazują ograniczoną odporność na nieoczekiwane koszty. Ostatnią grupę – Resilient (odpornych) – tworzą respondenci stabilni finansowo – ich aktualna sytuacja jest zbudowana na solidnych podstawach i wysokim poziomie pewności.

–Nasza analiza pokazuje, że przynależność do poszczególnych grup nie jest prostym odzwierciedleniem poziomu dochodów. Wśród konsumentów zaklasyfikowanych jako Resilient, czyli najbardziej odpornych finansowo, 17 proc. stanowią osoby zarabiające poniżej średniej krajowej. Z drugiej strony, nawet w grupie Fragile – najbardziej narażonej na niestabilność finansową – znalazły się osoby o relatywnie wysokich dochodach: 5 proc. z nich zarabia powyżej średniej. Zróżnicowanie Money Management Index pokazuje zatem, że kondycja finansowa nie jest zależna wyłącznie od dochodu, statusu zawodowego czy posiadanych zaległości finansowych – to wypadkowa tych i wielu innych czynników, takich jak zarządzanie pieniędzmi czy odporność na presję ekonomiczną – wyjaśnia Anna Zabrodzka-Averianov, Intrum.

Financial Personas jako uzupełnienie Money Management Index

Money Management Index dostarcza informacji o kondycji finansowej konsumentów. Aby móc ją poprawić, konieczne jest poznanie przyczyn określonej wartości wskaźnika. W wyjaśnieniu wzorców zachowań, które doprowadziły do przypisania respondentów do jednej z trzech powyższych grup, pomagają Financial Personas (ang. persony finansowe). Badania pozwoliły na stworzenie czterech profili:

• Self-disciplined Optimisers (ang. zdyscyplinowani optymalizujący),
• Cautious Savers (ang. ostrożni oszczędzający),
• Financially Strained and Job-anxious (ang. pod presją finansową i zaniepokojeni o pracę),
• Debt-burdened and Financially Fragile (ang. obciążeni długami i finansowo wrażliwi).

– Persony pozwalają firmom na lepsze zrozumienie potrzeb i preferencji konsumentów, dzięki czemu można dopasować najbardziej odpowiedni i efektywny sposób komunikacji np. w przypadku zaległości płatniczych. Każda z person ma odmienne preferencje w tym zakresie. Self-disciplined Optimisers oczekują minimalnego, nienachalnego kontaktu w sprawach zarządzania płatnościami. Cautious Savers sami przejmują kontrolę nad swoimi finansami przy pomocy portali i aplikacji samoobsługowych. Osoby z grupy Financially Strained and Job-anxious chętnie korzystają z łatwo dostępnych, opartych na sztucznej inteligencji narzędzi do zarządzania zadłużeniem, choć w razie potrzeby nie stronią od kontaktu z człowiekiem, na przykład, gdy rozważają stworzenie planu spłaty zobowiązań. Ostatnia grupa – Debt-burdened and Financially Fragile – preferuje z kolei telefoniczny lub osobisty kontakt z człowiekiem w sprawie zadłużenia – dodaje Anna Zabrodzka-Averianov, Intrum.

Kim są Financial Personas?

Persona Self-disciplined Optimisers opisuje konsumentów o najsilniejszej pozycji finansowej. Są to osoby, które nie obawiają się o swoją przyszłość, co wynika po części z aktywnego oszczędzania. Na tle innych person konsumenci o tym profilu są najbardziej selektywni podczas nabywania nowych rzeczy. Zaledwie 24 proc. respondentów z Polski z tą personą dokonuje częstszych spontanicznych zakupów niż 2 lata temu, podczas gdy w całej populacji konsumentów odsetek ten wynosi 28 proc. Podobną ostrożność widać w podejściu do odroczonych płatności – jedynie 17 proc. tej grupy jest bardziej skłonnych skorzystać z opcji „kup teraz, zapłać później”, wobec 28 proc. Polaków ogółem.[3].

Drugą grupę stanowią Cautious Savers, czyli osoby unikające ryzyka i próbujące się zabezpieczyć finansowo. Cechą charakterystyczną konsumentów o tym profilu jest konsekwentna realizacja strategii oszczędzania, która umożliwia im realizację sporadycznych większych wydatków, a także chroni przed chwilowymi problemami gospodarczymi. Potwierdzają to badania przeprowadzone wśród polskich respondentów o profilu Cautious Savers – aż 62 proc. z nich odkłada co miesiąc pieniądze na wypadek wystąpienia sytuacji awaryjnej. To największy odsetek w porównaniu do pozostałych grup, a jednocześnie wynik wyraźnie przewyższający średnią dla ogółu Polaków (52 proc.)[4].

Persona Financially Strained and Job-anxious to osoby, których sytuacja ekonomiczna nie zawsze pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Aż 83 proc. respondentów z Polski należących do tej grupy nie widzi możliwości zmiany zatrudnienia lub znalezienia nowego źródła dochodu w celu poprawienia swojej sytuacji. Często są obciążone wysokim poziomem niezabezpieczonego długu, czyli zobowiązań, które nie są powiązane z żadnym majątkiem, ale próbują poprawić swoją sytuację przy pomocy oszczędzania i edukacji finansowej.

Ostatnia ze stworzonych person – Debt-burdened and Financially Fragile – określa konsumentów z najwyższym poziomem zadłużenia i najmniejszą stabilnością ekonomiczną. Nie posiadają oni żadnego zabezpieczenia finansowego, ale deklarują chęć poprawy aktualnej sytuacji. Aż 51 proc. Polaków z tej grupy – najwięcej na tle innych person – chętniej robi zakupy w tych sklepach, które oferują możliwość skorzystania z opcji „kup teraz, zapłać później”. Prawie co drugi badany (46 proc.) przyznaje również, że stara się ukrywać, ile pieniędzy wydaje na niepotrzebne rzeczy, nawet jeśli wiąże się to z okłamywaniem bliskich[5].

Nowe sposoby oceny finansowych wyzwań

Proste parametry obrazujące sytuację ekonomiczną konsumentów, takie jak wysokość zarobków czy poziom zobowiązań finansowych, nie zawsze odzwierciedlają umiejętność zarządzania pieniędzmi. Kwestia ta wymaga poszerzonej analizy, obejmującej dodatkowo między innymi zachowania zakupowe, potencjalną reakcję na niespodziewane wydatki oraz subiektywne postrzeganie własnego położenia.

Narzędziami, które służą do tego celu, są Money Management Index oraz Financial Personas. Wyniki uzyskane przy ich pomocy pozwalają scharakteryzować kondycję finansową konsumentów oraz ich postawy wobec zadłużenia czy presji ekonomicznej. Znaczenie takich badań wykracza poza cele edukacyjne czy socjologiczne. To rzetelne wsparcie dla firm, które chcą lepiej zrozumieć potrzeby i zachowania konsumentów, a wiedzę tę przekuć na etyczne i skuteczne strategie komunikacji oraz rozwiązania płatnicze.

 

O raporcie ECPR: European Consumer Payment Report 2025 przedstawia szczegółowy obraz tego, jak mieszkańcy Europy zarządzają swoimi finansami, radzą sobie z rosnącymi kosztami i dostosowują się do zmieniających się warunków gospodarczych. Raport opiera się na badaniu 20 000 konsumentów z 20 krajów europejskich (w tym 1000 osób dla Polski), przeprowadzonym przez FT Longitude dla Intrum między lipcem a sierpniem 2025 roku.

 

[1] Intrum, 2025, European Consumer Payment Report

[2] Intrum, 2025, European Consumer Payment Report

[3] Intrum, 2025, European Consumer Payment Report

[4] Intrum, 2025, European Consumer Payment Report

[5] Intrum, 2025, European Consumer Payment Report